Svona þekkir þú rangfærslur og falsfréttir

„Falsfréttir“ er hugtak sem er oft notað um efni sem hefur á sér yfirbragð fréttar en er að hluta eða í heild uppspuni. Stundum er líka mikilvægum upplýsingum sleppt til að sýna einhliða mynd af viðfangsefninu.

Oft er röngum og misvísandi upplýsingum dreift af ásetningi. Tilgangurinn getur verið að græða peninga, svindla á þér, hafa áhrif á pólitískar skoðanir þínar eða skapa ósætti í samfélaginu.

1

Árvekniátak til að auka vitund almennings um rangfærslur og misvísandi upplýsingar

Þegar áföll ríða yfir eykst þörfin fyrir réttar og áreiðanlegar upplýsingar. Á sama tíma og stjórnvöld vinna að því að draga úr afleiðingum faraldursins og veita almenningi traustar upplýsingar, dreifast rangfærslur, sem hafa á sér yfirbragð frétta, hratt manna á meðal, sérstaklega á samfélagsmiðlum. Hér fyrir neðan eru nokkur góð ráð svo að þú getir greint slíkar rangfærslur frá staðreyndum og forðast að deila falsfréttum.

Stoppa, hugsa, athuga. Ekki deila greinum eða upplýsingum gagnrýnislaust

Við getum öll látið blekkjast á netinu og trúað rangfærslum og misvísandi upplýsingum. Árvekniátakinu Stoppa, hugsa, athuga er ætlað að stuðla að því að fleiri komi auga á slíkar upplýsingar. Því miður er auðvelt að láta margskonar svindl og rangar upplýsingar virðast trúverðugar á netinu. Einnig er hægt að misnota traust fólks til þekktra einstaklinga til að auka tiltrú þess á ýmiskonar netsvindli. Skilaboð fjölmiðlanefndar eru einföld: Stoppaðu, hugsaðu þig um og athugaðu fleiri heimildir þegar þú leitar upplýsinga.

Myndbandið á YouTube

Árvekniátak fjölmiðlanefndar er unnið í samstarfi við Vísindavefinn, Landlæknisembættið og með stuðningi Facebook með það að markmiði að efla gagnrýna hugsun og miðlalæsi almennings og benda á mikilvægi faglegra fjölmiðla. 

Í átakinu er byggt á ýmsum spurningum um COVID-19 sem svarað hefur verið á Vísindavefnum:

Árvekniátakið Stoppa, hugsa, athuga byggir á norskri fyrirmynd og er þýtt og staðfært með góðfúslegu leyfi Medietilsynet i Noregi.

Upplýsingar um útbreiðslu og smit af völdum COVID-19

Á Íslandi eru það Embætti landlæknis og Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra sem standa að baki covid.is. Síðan er uppfærð reglulega. Hér getur þú fundið réttar og ítarlegar upplýsingar um COVID-19:

2

Svona þekkir þú falsfréttir

1

Er þetta einum of ótrúlegt?

Horfðu gagnrýnum augum á sláandi og ótrúlegar fyrirsagnir. Falsfréttir hafa oft grípandi og sláandi fyrirsagnir sem gjarnan eru settar fram í HÁSTÖFUM og með upphrópunarmerkjum! Ef fyrirsögn fréttarinnar hljómar ótrúlega getur verið að hún sé einfaldlega ósönn.

2

Hvaðan kemur þetta?

Ef þú ert í vafa skaltu athuga hvaðan fréttin kemur. Er þetta fréttaveita sem hægt er að treysta? Ef þú ert ekki viss skaltu skoða vefslóðina í slóðarstikunni ofarlega á vefsíðunni. Falsfréttaveitur eru oft með vefslóð (URL) sem líkist vefslóðum þekktra fréttamiðla en er ekki nákvæmlega eins. Þú getur líka athugað hvort þú finnir upplýsingar um fréttamiðilinn í „Um okkur“ eða „Um [nafn vefmiðils]“ flipanum sem finna má á flestum vefmiðlum.

3

Hver skrifar?

Athugaðu hver er skrifaður fyrir fréttinni. Ef fréttin er ekki merkt nafngreindum einstaklingi ættirðu að kanna sannleiksgildi hennar betur. Fréttir á faglegum fréttamiðlum eru oftast merktar þeim blaðamönnum sem skrifa þær, þótt það sé ekki algilt hér á landi.

4

Hafa aðrir fréttamiðlar birt fréttina?

Kannaðu hvort fleiri fréttamiðlar hafi birt fréttina. Alvöru fréttir birtast sjaldnast bara á einum fréttamiðli. Kannaðu hvort aðrir, t.d. stórir og rótgrónir fjölmiðlar, hafi fjallað um málið. Prófaðu að slá fyrirsögnina eða aðrar upplýsingar inn í leitargluggann á Google eða annarri leitarvél. Ef ekkert kemur upp, þótt efni fréttarinnar sé sláandi, hefurðu góða ástæðu til að efast.

5

Finnurðu fyrir reiði?

Vertu á verði ef fréttin vekur sterkar tilfinningar. Falsfréttum er oft ætlað að vekja sterk, tilfinningaleg viðbrögð, eins og reiði. Ástæðan er sú að slíkar fréttir eru meira lesnar og dreifast hraðar á netinu en aðrar fréttir. Því reiðari sem við verðum, þeim mun meiri líkur eru á að við smellum á fyrirsögnina, skrifum athugasemd við fréttina og deilum henni á samfélagsmiðlum. Gættu sérstakrar varkárni ef fréttin virðist vera sniðin að þér, skoðunum þínum og gildismati. Tæknin gerir fyrirtækjum kleift að safna margs konar upplýsingum um þig og netvenjur þínar. Þessar upplýsingar eru svo notaðar til að senda þér sérsniðnar auglýsingar og skilaboð í gegnum samfélagsmiðla.

6

Er myndin trúverðug?

Myndir geta blekkt – myndaleit á netinu getur hjálpað. Þeir sem skrifa falsfréttir nota oft myndir sem þeir nálgast annars staðar á netinu, t.d. úr öðrum fréttum. Ef þú notar myndaleitina á Google eða annarri leitarvél geturðu fundið út hvaðan myndin kemur og gert þér betur grein fyrir því hvort fréttin er sönn eða ósönn. Á Google er þetta gert með því að hægri-smella með músinni á myndina og velja „Search Google for image“ („Leitaðu að myndinni á Google“). Þá birtist listi yfir fréttir ólíkra miðla þar sem viðkomandi mynd hefur verið notuð.

3

Svaraðu spurningunum og athugaðu hvort þér takist að þekkja falsfréttirnar

Margir þekkja ekki muninn á falsfréttum og raunverulegum fréttum. Veist þú hvernig þú átt að þekkja falsfréttir og hvernig þú getur hindrað útbreiðslu þeirra? Taktu þátt í spurningaleik og nældu þér í nokkur góð ráð í leiðinni. Deildu leiknum svo endilega með vinum þínum. Gangi þér vel!

Þekkir þú muninn á falsfréttum og raunverulegum fréttum?

4

Gagnrýnin hugsun og miðlalæsi eru lykilatriði í baráttunni við falsfréttir

Skilningur á því hvernig fjölmiðlar og samfélagsmiðlar miðla og dreifa upplýsingum hefur aldrei verið mikilvægari. Sjaldan hefur verið jafnauðvelt að nálgast upplýsingar og birta þær á hinum ýmsu miðlum. En magn er ekki það sama og gæði. Óendanlegt magn upplýsinga þýðir ekki að allar upplýsingar séu réttar og áreiðanlegar. Gagnrýnin hugsun og miðlalæsi eykur getu fólks til að sjá í gegnum falsfréttir og upplýsingaóreiðu. Miðla- og upplýsingalæsi er þannig lykillinn að því að unnt sé að skilja og nota hina ýmsu miðla á ábyrgan og meðvitaðan hátt og taka virkan þátt í opinni lýðræðislegri umræðu.

Um þessar mundir flæða falsfréttir og upplýsingaóreiða um kórónaveiruna um internetið. Þetta eru rangar og villandi upplýsingar, klæddar í búning raunverulegra frétta, sem geta haft áhrif á skoðanir, hugmyndir og jafnvel heilsufar almennings.

Nýlegar rannsóknir, m.a. frá Medietilsynet í Noregi, hafa sýnt fram á að fjórir af hverjum tíu einstaklingum greina ekki falsfréttir frá réttum upplýsingum og að einstaklingar sem eru sextíu ára og eldri eiga erfiðara með að greina falsfréttir en aðrir aldurshópar.

Þá hafa erlendar rannsóknir, sem gerðar hafa verið á síðustu vikum, sýnt fram á mikla dreifingu falsfrétta um kórónaveirufaraldurinn á samfélagsmiðlum. Næstum helmingur almennings í Noregi hafði t.d. séð falsfrétt um kórónafaraldurinn í mars 2020 og fjórir af hverjum tíu sáu falsfréttirnar á samfélagsmiðlum:

  • 45% Norðmanna sögðust hafa rekist á falsfrétt og ósannan fréttaflutning um kórónaveiruna á fyrstu viku opinberra takmarkana vegna veirufaraldursins.
  • 38% svarenda sögðust hafa séð falsfréttir á samfélagsmiðlum, 9% á norskum netmiðlum og 6% á erlendum netmiðlum.
  • 27% Norðmanna höfðu ekki orðið vör við falsfréttir og 28% vissu ekki hvort þau hefðu séð slíkar fréttir.
  • Flestir þeirra svarenda sem séð höfðu falsfrétt og rangfærslur í fréttaflutningi um kórónaveiruna voru á aldrinum 45 ára eða yngri og með framhaldsmenntun.
  • Hlutfall þeirra Norðmanna sem séð höfðu falsfrétt um kórónaveiruna var hæst í höfuðborginni Osló og nágrenni (48%).

Jafnframt sýna rannsóknir, sem Ofcom í Bretlandi hefur látið gera á síðustu vikum að um helmingur Breta hefur einnig rekist á falsfréttir um kórónaveiruna á netinu. Á fyrstu fjórum vikum opinberra takmarkana vegna veirunnar sögðust 43-48% landsmanna hafa rekist á falsfréttir en hlutfallið var mismunandi eftir landshlutum, hæst var hlutfallið í Skotlandi og á Norður-Írlandi.

Þegar spurt var um efni falsfréttanna kom í ljós að algengust var „frétt“ um tengsl COVID-19 og 5G fjarskiptatækni, sem um helmingur svarenda hafði séð. Einnig var algengt að fólk nefndi falsfréttir um meintar lækningaaðferðir við veirunni. Um þriðjungur breskra svarenda hafði rekist á fréttir af því að aukin vatnsdrykkja virkaði vel gegn veirunni og um fimmtungur hafði séð fréttir þess efnis að munnskolun með saltvatni gæfi góðan árangur í baráttunni við veiruna.

Almenningur deildi upplýsingum aðallega í eigin persónu og í síma (tæplega 80%) en þar á eftir var algengast að upplýsingum væri deilt skriflega í lokuðum hópum á samskiptaforritum á borð við WhatsApp, Microsoft Teams og Zoom.

Flestir leituðu til ríkismiðilsins BBC eftir upplýsingum um kórónaveiruna eða í kringum 80%. Fæstir treystu hins vegar upplýsingum á samfélagsmiðlum og í lokuðum hópum og naut Facebook töluvert minna trausts í þeim efnum en Twitter. Um 13-15% svarenda treystu upplýsingum um kórónaveiruna á Facebook en 24-28% treystu upplýsingum sem miðlað var á Twitter.

 

  • Viltu kynna þér áreiðanlegar upplýsingar um COVID-19?

    Á Vísindavef Háskóla Íslands er að finna svör við ýmsum spurningum sem hjálpa þér að sjá í gegnum falsfréttir um Covid-19.

    Vísindavefur Háskóla Íslands – svör úr flokknum COVID-19
  • Á upplýsingasíðu landlæknis og Almannavarnadeild ríkislögreglustjóra er að finna almennar upplýsingar um COVID-19.
  • Þá er fleiri spurningar og svör í tengslum við COVID-19 að finna á vef Embættis landlæknis.
  • Rannsókn Medietilsynet í Noregi á dreifingu falsfrétta um kórónaveiruna í Noregi, mars 2020
  • Rannsókn Ofcom í Bretlandi á notkun og viðhorfi til frétta og upplýsinga um COVID-19, 28. apríl 2020.
  • Rannsókn Reuters-stofnunarinnar við Oxford háskóla þar sem er að finna samanburð milli sex ríkja.

Ef þú ert ekki viss um það hvort fréttin sem þú ert að lesa sé áreiðanleg geturðu meðal annars prófað að slá fyrirsögnina eða aðrar lykilupplýsingar inn í leitarglugga og kannað hvort þú finnir umfjöllun um málið í öðrum fréttamiðlum. Ef ekkert kemur upp í leitarniðurstöðum, þótt efni fréttarinnar sé sláandi, hefurðu góða ástæðu til að efast. Kannski finnurðu meira að segja frétt þar sem efni falsfréttarinnar er hrakið. Það er einmitt eitt af hlutverkum ritstýrðra, faglegra fjölmiðla; að sía út rangar og misvísandi upplýsingar og áróður og stunda vandaða rannsóknarblaðamennsku, svo að almenningur fái réttar og áreiðanlegar upplýsingar og geti myndað sér skoðun út frá þeim.