Eiga íslenskir fréttamiðlar sér framtíð?

Á árinu 2018 bárust þær fréttir frá bandaríska atvinnuvegaráðuneytinu (U.S. Department of Labor) að vegna mikillar fækkunar blaða- og fréttamanna í Bandaríkjunum á undanförnum árum væru almannatenglar nú orðnir sex sinnum fleiri en blaða- og fréttamenn. Á árunum 2008-2018 fækkaði stöðugildum blaða- og fréttamanna um 23% í Bandaríkjunum. Ef aðeins er litið til blaðamanna á dagblöðum þá varð fækkunin 50% á tímabilinu. Á sama tíma fækkaði útgefnum dagblöðum í Bandaríkjunum um 45% og mest varð fækkunin á staðbundnum miðlum.

Þróun fréttamiðla í Evrópu
Þróunin í Evrópu er engu skárri en í Bandaríkjunum. Árið 2018 var talið það versta í rekstrarsögu sænskra prentmiðla. Auglýsingatekjur á dagblaðamarkaði minnkuðu um 11% á milli áranna 2017 og 2018. Í Noregi hafa auglýsingatekjur dagblaða dregist saman um 35% á síðustu fimm árum og í Danmörku minnkuðu auglýsingatekjur dagblaða um 73,5% á árunum 1999 til 2018. Í Bretlandi hefur einnig orðið gríðarlegur samdráttur í auglýsingatekjum. Þar fækkaði stöðugildum blaðamanna á dagblöðum um 50% á síðustu tíu árum. Stöðugildum blaðamanna fækkaði um 40% á sama tímabili í Hollandi og 25% í Þýskalandi.

Þrátt fyrir að blaðamönnum hafi fjölgað á netinu og að fækkun fréttamanna á ljósvakamiðlum hafi ekki verið jafn hröð og á dagblaðamarkaði veldur þróun blaða- og fréttamennsku í hinum vestræna heimi miklum áhyggjum. Fjölmiðlar eru hornsteinar lýðræðis og því þarf að tryggja að þeir geti sinnt því mikilvæga hlutverki þegar áskriftar- og auglýsingatekjur dragast  saman vegna tæknibreytinga og alþjóðavæðingar. Sjálfstæðir og öflugir fjölmiðlar sem hafa grundvallargildi blaða- og fréttamennsku að leiðarljósi eru vettvangur lýðræðislegrar umræðu. Þeir eru grundvöllur þess að almenningur geti mótað sér skoðanir með upplýstum og rökstuddum hætti. Slíkir fjölmiðlar setja erlendar fréttir í innlent samhengi, þeir eru nauðsynlegur þáttur í því að vernda tungumál þjóða og miðla sögu og menningu þeirra.

Á árinu 2009, eftir fjármálahrunið, var því spáð að helmingur þeirra 1.300 svæðisbundnu miðla sem störfuðu á breskum markaði myndu hætta starfsemi á næstu árum. Fimm árum síðar höfðu 200 miðlar hætt starfsemi sem var mun minna en áætlað var. Þegar rýnt var í innihald bresku svæðisbundnu miðlanna á tímabilinu mátti þó sjá að grundvallarbreyting hefði átt sér stað. Blaðamönnum hafði fækkað mikið á tímabilinu og þrátt fyrir að dagblöðin væru enn gefin út hafði sjálfstæð fréttamiðlun minnkað og blöðin rýrnað til muna. Þróunin sýndi að útgefendur mátu það þannig að betra væri að halda starfseminni áfram, þrátt fyrir hraðminnkandi tekjur en að hætta alveg.

Framtíð rannsóknarblaðamennsku
Vegna þessarar þróunar hefur verið bent á að rannsóknarblaðamennska er í sérstaklega mikilli hættu. Geta fréttamiðla til að greiða blaða- og fréttamönnum laun og leggja út í kostnað vikum og mánuðum saman til að rannsaka mál skerðist verulega þegar tekjur minnka ört. Sífellt færri miðlar hafa því getu til miðla slíku efni því rannsóknarblaðamennska er bæði tímafrek og kostnaðarsöm. Spyrja má hvort fjölmiðlar muni í náinni framtíð hafa getu til að skapa þrýsting á stjórnvöld og fyrirtæki, krefjast svara við áleitnum spurningum og upplýsa um mikilvæg málefni sem varða almenning allan. Reynslan sýnir að það er mikilvægur hluti af frjálslyndu lýðræðissamfélagi að sterkir og sjálfstæðir fjölmiðlar geti veitt nauðsynlegt aðhald og gætt almannahagsmuna.

Áhrif Facebook og Google á fjölmiðlamarkaði
En hvað hefur breyst og hvert eru tekjur fjölmiðla að fara? Tæknibreytingar og breytt fjölmiðlanotkun hefur leitt til þess að samkeppnin er orðin gríðarlega mikil og markaðurinn orðinn alþjóðlegur. Á árinu 2018 fór um 35% af heildarauglýsingatekjum á dönskum markaði til Facebook og Google, eða um 86 milljarða íslenskra króna. Í Svíþjóð er markaðshlutdeild þessara tveggja bandarísku risa hin sama og í Danmörku og fengu Facebook og Google 182 milljarða íslenskra króna í auglýsingatekjur á sænskum markaði árið 2018. Nú er svo komið að auglýsingatekjur Facebook og Google eru hærri en áskriftar- og auglýsingatekjur dagblaða í Svíþjóð. Það sama gildir um danska og norska markaðinn á árinu 2018.

Þó að staðan sé slæm í dag er framtíðin heldur ekki björt fyrir fréttamiðla á Norðurlöndunum.  Tölur sýna að vöxtur á auglýsingamarkaði í Danmörku á árinu 2018 var með þeim hætti að 85% aukningarinnar fór til Facebook og Google og aðeins 15% fór til danskra miðla. Í Svíþjóð fer 54% af heildarauglýsingatekjum til netmiðla sem gerir Svíþjóð að því ríki heims þar sem hlutfallslega mestu er varið til auglýsinga á netinu. Langstærsti hluti þess fjár fór til Facebook og Google á árinu 2018.

Umræða um skattlagningu bandarísku risanna
Mikið hefur verið rætt um það í ríkjum Evrópu að bandarísk fyrirtæki, eins og Facebook og Google, greiði ekki skatta í þeim ríkjum þar sem þau fá auglýsingatekjur sínar. Þau leggja ekkert til samfélagsins og draga úr getu Evrópuríkja til að hlúa að lýðræði og menningu. Hundruðir og þúsundir milljarða fara út úr Evrópu í formi auglýsingatekna til Facebook og Google, fjármunir sem hægt væri að nota í faglega blaða- og fréttamennsku og innlent efni sem speglar sögu og samtíma ríkja Evrópu. Þetta er ástæða þess að umræða um skattlagningu þessara fyrirtækja í ríkjum Evrópu verður æ háværari.

Þó að sífellt fleiri fréttamiðlar á netinu séu orðnir áskriftarmiðlar í hinum vestræna heimi duga áskriftartekjur ekki til að vega upp á móti minnkandi auglýsingatekjum og eftir atvikum minnkandi áskriftartekjum dagblaða. Heildartekjur blaða- og fréttamiðla fara því ört minnkandi um allan hinn vestræna heim með skaðlegum áhrifum fyrir bæði lýðræði og menningu.

Íslenskir fréttamiðlar í viðkvæmri stöðu
Í nýrri skýrslu Reuters Institute við Oxford háskóla um þróun blaða- og fréttamennsku, fjölmiðlunar og tækni fyrir árið 2020 er fjallað um tekjuhorfur fréttamiðla. Skýrslan byggir á upplýsingum frá 233 forsvarsmönnum fjölmiðla í 32 ríkjum. Þar kemur fram að 50% þeirra telja að áskriftargjöld verði megintekjustofn fréttamiðla á næstu árum. Þá segja 35% að blandaðar tekjur frá áskrifendum og auglýsingum verði megintekjustofn miðlanna á næstu árum. Aðeins 14% telja að hægt sé að treysta á auglýsingatekjur til að fjármagna fréttamiðla á næstu árum.

Þetta eru afar slæmar fréttir fyrir íslenska fréttamiðla sem að stærstum hluta hafa aðeins tekjur af auglýsingum en hlutfallslega mun færri fréttamiðlar fá áskriftartekjur á Íslandi í samanburði við nágrannaríkin í Evrópu. Raunar sýna tölulegar upplýsingar bæði vestan- og austanhafs að í ríkjum þar sem fjölmiðlar reiða sig að nánast öllu leyti á auglýsingatekjur er fækkun blaða- og fréttamanna hlutfallslega mest.

Alþjóðleg þróun á streymi myndefnis
Í lok árs 2019 voru notendur YouTube um 2 milljarðar. Netflix, sem er stærsta streymisveita heims, var með um 158 milljónir áskrifenda í lok árs 2019. Þá var Amazon Prime með 112 milljónir notenda og Hulu með um 28 milljónir notenda á árinu 2019. Í nóvember á síðasta ári varð bæði Apple TV og Disney+ aðgengilegt bandarískum notendum. Annars vegar er um að ræða stórt tæknifyrirtæki með mikla getu til að kaupa og framleiða efni og hins vegar Disney sem á og framleiðir mikið magn myndefnis, m.a.Star Wars og Marvel, ásamt ógrynni annarra Disney-kvikmynda og -þáttaraða. Upplýst hefur verið að í maí á þessu ári muni bæði HBO Max og Peacock verða í boði fyrir bandaríska áskrifendur. Á HBO Max verða Warner-kvikmyndir, auk þátta eins og Game of Thrones, Friends, The Big Bang Theory og South Park. NBC og Universal standa að baki Peacock með myndir eins og Back to the Future og þættina Saturday Night Live og Cheers. Þróunin hefur því orðið sú að framleiðendur sjónvarpsþáttaraða og kvikmynda hafa ákveðið að koma efni sínu á framfæri beint til viðskiptavina án milliliða með sinni eigin streymisþjónustu.

Efni frá mörgum kvikmynda- og sjónvarpsframleiðendum verður því ekki lengur aðgengilegt á Netflix og öðrum streymisveitum. Vísbendingar hafa verið um það að þróunin væri í þessa átt og því hafa fyrirtæki eins og Netflix lagt ofuráherslu á framleiðslu eigin efnis fyrir viðskiptavini sína. Á árinu 2018 framleiddi Netflix 80 nýjar kvikmyndir og 700 þáttaraðir um allan heim. Fyrirtækið leggur mikla áherslu á framleiðslu efnis í þeim ríkjum og á þeim mörkuðum sem Netflix er starfandi. Netflix kaupir nú fleiri þætti og þáttaraðir en nokkur önnur streymisþjónusta eða sjónvarpsstöð í heiminum og er gert ráð fyrir því að áskrifendum fjölgi um 100 milljónir á hverjum 2-2,5 árum héðan í frá.

Samkeppni frá Norðurlöndum
Í september 2019 bárust fréttir af því að Nordic Entertainment Group muni hefja starfsemi hér á landi á fyrri hluta þessa árs með efnisveitunni Viaplay. Þegar fyrirtækið hefur starfsemi á Íslandi verður Viaplay í boði allstaðar á Norðurlöndunum, en fyrirtækið er nú þegar með 1,4 milljónir áskrifenda þar. Viaplay hefur m.a. keypt réttinn að ensku úrvalsdeildinni, þýsku úrvalsdeildinni, meistaradeild Evrópu, NFL, UFC og Formúlu 1 á norrænum mörkuðum. Þá býður Viaplay upp á sjónvarpsþáttaraðir, kvikmyndir og barnaefni fyrir viðskiptavini sína.

Ljóst er að þróunin á sjónvarpsmarkaði verður sífellt erfiðari fyrir þau fyrirtæki sem ekki hafa fjárhagslegt bolmagn til að framleiða innlent efni. Þeir aðilar sem byggja efnisval sitt upp á þáttaröðum og kvikmyndum alþjóðlegra fyrirtækja munu eiga sífellt erfiðara með að nálgast slíkt efni því fyrirtækin vilja selja efni milliliðalaust. Þá geta stór fyrirtæki sem bjóða þjónustu í mörgum ríkjum auðveldlega keypt réttindi að eftirsóknarverðu íþróttaefni fyrir marga ólíka markaði.

Framtíð íslenskra fjölmiða
Spyrja má í ljósi þessarar þróunar hverjar framtíðarhorfur íslenskra fjölmiðla verða á næstu árum. Google og Facebook taka sífellt til sín stærri hluta auglýsingatekna á Vesturlöndum. Fréttamiðlar sem þurfa að treysta á auglýsingatekjur, eins og flestir íslenskir blaða- og netmiðlar, eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu þar sem ekki er hefð fyrir áskriftum að netmiðlum hér á landi.

Jafnframt má spyrja hvernig íslenskar sjónvarpsstöðvar og streymisveitur á örmarkaði geti keppt við alþjóðlegar streymisveitur sem framleiða gríðarlegt magn efnis sjálfir og hafa bolmagn til að kaupa sýningarrétti á vinsælu efni fyrir heilu landssvæðin. Hvernig verður hægt að tryggja rannsóknarblaðamennsku og fjölmiðla sem geta veitt aðhald og tryggt almannahagsmuni? Hvernig verður hægt að bjóða upp á fjölbreytt efni sem speglar menningu og sögu íslenskrar þjóðar? Síðast en ekki síst, hver verður staða íslenskunnar á næstu árum þegar alþjóðlegar streymisveitur þurfa ekki að texta og talsetja efni sitt á íslensku frekar en þær vilja?

Elfa Ýr Gylfadóttur framkvæmdastjóri fjölmiðlanefndar.

Greinin birtist í Kjarnanum 29. janúar 2020